سبزشویی یا دغدغه برای محیط زیست؟!

تیم تحریریه پاکزی ۱۳۹۷/۷/۱۵

۱۳ دقیقه مطالعه

سبزشویی

سبزشویی یا دغدغه برای محیط زیست؟!

حتما اصطلاح پول شویی به گوش تون خورده و از لطمه هایی که به اقتصاد هر کشور وارد می کنه، آگاه هستید؛ حالا شاید جالب باشه که بدونید، محیط زیست هم دچار این شست و شو شده و کم کم داره فراگیر می شه؛ همیشه اطراف محیط زیست پر از جملات زیبا و شکیل و پرمفهومه و همین باعث شده که خیلی از مصرف کننده ها، تولیدکننده ها و حتی مدیران و مسئولان برای نشون دادن حساسیت ظاهری به محیط زیست، این جملات رو ورد زبون شون کنن و به اصطلاح پز محیط زیستی بگیرن! اما کاش این پز، در حد همین حرف ها می موند و به مرحله ی عمل نمی رسید! این روزها ما با اصطلاحی مواجهیم به نام « سبزشویی »!

سبز شویی دقیقا استفاده ی ابزاری از محیط زیسته و با نام حمایت از اون، به محیط زیست صدمه می زنه.

برای درک بهتر این مفهوم بهتره مثالی بیاریم: فرض کنید شما مدیر یک اداره یا ساختمان و یا حتی پیمانکار یکی از پارک های متعلق به شهرداری هستید؛ در کنار تمام ساخت و سازها، به بودجه ای احتیاج دارید که کمی درخت، چمن، گلدون و چند شاخه گل بکارید. شما بودجه ی مربوط به تمام این ها رو گرفتید؛ ولی فقط چند شاخه گل رو محض خالی نبودن عرضه می کارید و بعدش تمام!

این یعنی همون «سبزشویی» که بیش تر در کلان شهرهایی اتفاق می افته که محیط زیست طبیعی به معنای واقعی، تقریبا وجود نداره و همه چیز به همین منوال مصنوعی پیش می ره. این اتفاق حتی ممکنه روی جلد محصولات غذایی و یا صنعتی هم بیفته. مثل بودجه ای که یک شرکت تجاری و یا شرکت تولید مواد غذایی برای حفظ طبیعت و سبزشویی گرفته یا با استفاده از محیط زیست، در حال تبلیغ محصول خودشه.

پاکزی

تاریخچه ی سبزشویی:

سابقه ی سبز شویی (GreenWashing) در جهان به دهه ی 60 میلادی، یعنی به زمان افزایش جنبش های محیط زیست در دنیا برمی گرده. خیلی از شرکت های ارائه دهنده ی کالا و خدمات، با هدف ایجاد تصویری سبز از خودشون، شروع به تبلیغات اغراق آمیز کردن. برگزاری روز زمین در سال 1970 بسیاری از شرکت ها رو تشویق به رویکرد زیست محیطی و دوستدار زمین کرد و فقط در این روز بیش از 300 میلیون دلار تبلیغ در مورد سبز بودن کالا و خدمات ارائه شد که هشت برابر مبلغ هزینه شده در حفظ محیط زیست اون ها بود!

نخستین بار در ۱۹۸۶ محققی نیویورکی به نام جی وسترولت (Jay Westervelt) اصطلاح سبزشویی رو به معنای ادعای دوستدار محیط زیست بودن برای کسب منفعت مالی بیشتر به کار برد. در مقاله ای که وسترولت برای این منظور منتشر کرد، مثالی برای نصب پلاکاردی در اتاق هتل ها اومده بود، با این مضمون که استفاده ی مجدد از حوله ها باعث کاهش مصرف آب و مواد شوینده و در نتیجه کمک به محیط زیست می شه.

جی وسترولت در مقاله اش با طعنه، هدف نصب این پلاکاردها رو بیشتر از حفظ محیط زیست، حفظ حوله ها نامید؛ چرا که کلاً در صنعت هتل داری به شکل وسیع تری محیط زیست آلوده می شه و شستشوی کمتر حوله ها، فقط منجر به منافع بیشتر مالی هتل دارها می شه و ربط چندانی به حفظ محیط زیست نداره!

مطالعات منتشر شده در مجله ی سیاست عمومی و بازاریابی (انجمن بازاریابی آمریکا) در سال 1991 نشون می ده که 77 درصد مردم تحت تأثیر شهرت زیست محیطی شرکت ارائه دهنده ی کالا و خدمات قرار می گیرن. این مسئله از اون جا بغرنج می شه که سازمان های متولی خدمات عمومی و بهداشتی که به شکل مستقیم ارائه دهنده ی کالا و خدمات مرتبط با بهداشت و سلامت هستن، هم از روش های سبز شویی برای ارائه ی عملکرد خودشون و جلب افکار عمومی استفاده می کنن؛ حتی شاید این استفاده، کم تر جنبه ی اقتصادی و بیش تر جنبه ی روانی و تسکینی داشته باشه؛ اما در هر صورت وجود سازوکارهای نظارتی قوی و همین طور سازمان های مردم نهاد می تونه روشنگرانه و مانع خوبی در راه رشد چنین رویکردهایی باشه.

آیا سبزشویی خطرناکه؟!

اگر به مفهوم سبزشویی فقط به عنوان یک آزار ساده نگاه کنیم، سخت در اشتباهیم؛ چرا که این مفهوم فراتر از آزاردهندگی و به شدت خطرناکه؛ در اقتصاد خرید، مصرف کننده پادشاهه و اونه که در بین خریدهاش شروع به فرستادن سیگنال های زیست محیطی می کنه؛ مصرف کننده ها اغلب به تبلیغاتی که روی بسته های خرید وجود داره، وابسته هستن؛ سبزشویی خیلی آروم در این تبلیغات اعتماد مردم رو از بین می بره و در این برهه زمانی، اعتماد در پایین ترین حد خودش قرار گرفته؛ چرا که فقط 10 درصد از مشتریان اطلاعات سبز (یا زیست محیطی) رو از طرف دولت و شرکت های تجاری باور می کنند.

اگر شرکت های تجاری برای این کار، از حیث اطلاعات و هزینه، به درستی فعالیت نکنن، مشتری ها دیگه تمایلی به این قدرت سبز ندارند؛ در واقع اون ها نمی دونن دقیقاً چه کسی یا چه چیزی رو باور کنند. این اتفاق تمام بازار رو به خطر می اندازه و حتی ممکنه به چرخه ی درست تولیدات سبز شرکت های در حال رشد هم ضربه بزنه.

در این صورت مشتری ها محصولاتی رو انتخاب می کنند که خارج از تولیدات سبزه و این کار تاجران رو تشویق می کنه که بیش تر به سمت تولید محصولاتی که خارج از ضوابط زیست محیطی باشن، رو بیارن.

 به معنای بهتر «سبزشویی» ینی خراب کردن تمام تجارت هایی که فعالیت های زیست محیطیِ رو هم انجام می دن.

هفت گناه سبزشویی:

«تراچویس» شرکت بازاریابی و مشاوره ای زیست محیطی، در وب سایتش به تجربه بسیاری از شرکت ها اشاره می کنه که راهبردهایی رو دنبال می کنن که در ظاهر به نظر می رسه به موضوع پایداری می پردازن اما با آزمایش از نزدیک معلوم می شه شامل برخی از اعمال ریاکارانه هستن. این شرکت «هفت گناه سبزشویی» رو به صورت زیر عنوان می کنه:

  1. سبک و سنگین کردن پنهان: ادعایی که بر اساس مجموعه محدودی از مشخصات، بدون توجه به سایر موضوعات مهم زیست محیطی، پیشنهاد می ده که محصولی سبز هست.
  2. نبود مدرک معتبر: ادعای زیست محیطی رو نمی شه به راحتی از طریق اطلاعات حمایتی یا از طریق تأیید طرف سوم قابل اعتماد، اثبات کرد. برای نمونه محصولات دستمال کاغذی یا دستمال توالتی هستند که بدون ارائه مدرک، درصدهای متفاوتی از محتوای بازیافت مصرف کننده رو ادعا می کنند.
  3. ابهام: ادعایی که خیلی ضعیف یا وسیع تعریف شده که احتمال می ره مصرف کننده معنی واقعی اش رو اشتباه درک کنه. یک مثال «کاملا طبیعی» هست! آرسنیک، اورانیوم، جیوه و فرمالدئید همه به صورت طبیعی سمی هستند!! «کاملا طبیعی» لزوما «سبز» نیست.
  4. ستایش برچسب های غلط: بعضی از شرکت ها برای ارتباط با مشتری از برچسب ها یا تصاویر تقلبی، استفاده می کنن تا ثابت کنن، محصولات شون از طرف شخص ثالثی، تایید شده ولی اکثرا این موضوع حقیقت نداره؛ شرکت ترا چویس، در آخرین ارزیابی خود از ترفندهای سبز شویی، به 34 فروشگاه در آمریکا و کانادا سر زده و 5296 محصول خانگی و خانوادگی رو مورد بررسی قرار داده و از بین اون ها، اکثرشون به نحوی مرتکب سبز شویی شده بودن!
  5. نامربوط بودن: ادعای زیست محیطی که ممکن است حقیقت داشته باشه، اما برای مصرف کنندگانی که به دنبال محصولات مرجع زیست محیطی هستن، بی اهمیت یا غیرمفیده. «بدون سی اف سی [کلوروفلوئوروکربن ها]» مثال متداوایه که با توجه به این حقیقت که استفاده از سی اف سی رو قانون غدغن کرده، اهمیتی نداره!
  6. انتخاب بین بد و بدتر: ادعایی که ممکنه درون رده محصول درست باشه اما این خطر وجود داره که مصرف کننده رو از تأثیرات زیست محیطی بزرگ تر، منحرف کنه؛ سیگار ارگانیک می تونه مثالی از این گناه باشه، همچنان که وسیله نقلیه اسپرت کم مصرف!
  7. دروغ گویی: ادعاهای زیست محیطی که غلطند. متداول ترین مثال ها محصولاتی هستند که به صورت غلط ادعا می کنند تأییدیه انرژی دارند یا به صورت ۲۰۱۵ UL LLC © چاپ مجدد با مجوز ثبت شدن؛ یا مثال دیگه سازنده فولکس واگن که ادعا کرد خودروی کوچک گازوئیلی اون ها، گاز نوکس کمتری ایجاد می کنه!

در این جا به هشت نمونه از کسب و کارهای سبزشویی که تظاهر به مسئولیت اجتماعی کردن می پردازیم:

" همه چیز سبز شده " نام آهنگ معروفی از گروه New Order بریتانیاییه، اما بیانگر نوعی استراتژی بازاریابی و کمپین تبلیغاتیه که در اون مزایای سازگار با محیط زیست کسب و کارهای بزرگ و کوچک، مورد ستایش قرار می گیره. شرکت Businessgreen سال ۲۰۱۰ رو سال بازاریابی سبز اعلام کرده بود و می شه پشت اون سبزشویی رو دید؛ این شرکت ها درباره رفتارهای سازگار با محیط زیست ادعای دروغین دارن و مصرف کنندگان رو دچار گمراهی می کنند:

  • بریتیش پترولیوم (BP):

سبزشویی

شرکت BP جایزه امرالد زمرد ۲۰۰۸ شرکت Greenpeace رو بخاطر شیوه های سبزشویی خود دریافت کرده. البته این جایزه رو قبل از این که این غول نفتی بطور اتفاقی ۴٫۹ میلیون بشکه نفت خام رو به خلیج مکزیک بریزد (بزرگترین نشت نفت در تاریخ آمریکا) دریافت کرد. مدت کوتاهی بعد از این اتفاق، طرح های جدیدی از لوگوی BP در اینترنت پخش شد تا احساس تاسف عمومی از نشت نفت خام BP رو نشان بده. سبزشویی اون ها آشکار شد؟ فکر می کنم جواب این سوال مثبت باشه.

  • iPad شرکت اپل:

سبزشویی

این مورد "سبزشویی ترین مورد سال ۲۰۱۰" لقب گرفته و کهنگی درونی تمام محصولات اپل، نگرانی کمتری رو در iPad به خودشون اختصاص می دن. iPad ساخت چین بوده و مراکز بازیافت محلی به دلیل باتری داخلی اون، امکان بازیافتش رو ندارن. همچنین طراحی اون کاربرپسند نیست. به علاوه، فروش اون ها سرعت بالایی داره. اپل، تا پایان ماه ژوئن ۲۰۱۰، سه ماه قبل از اینکه برای فروش در فروشگاه های Best Buy عرضه بشه، ۳٫۲۷ میلیون iPad به فروش رسونده بود.

با اینکه محصولات شیک اپل و کمپین های تبلیغاتی ممکنه نشون دهنده این محصولات برای مخاطبان "هوشمند"و سازگار با محیط زیست باشه، اما عدم شفافیت اپل در رفتارهای سازگار با محیط زیست، کار رو برای تصمیم مشتریان در مورد این که آیا اپل واقعا سبزه و یا سبزشویی می کنه، مشکل می کنه.

  • کمپین سبز والمارت:

سبزشویی

فروشگاه های زنجیره ای اغلب نمونه های درخشانی از سازگاری با محیط زیست در نظر گرفته نمی شن. تعجب آور نیست که استراتژی جدید والمارت همچنان موضوع جنجالی به شمار می ره. منتقدان می گن انتشار گاز کربن دی اکسید ناشی از ساخت فروشگاه های جدید والمارت، هنوز هم بیشتر از دستاوردهای زیست محیطی فن آوری های جدید سبز والمارت و طرح های بدون مواد زائدش هست. بدیهیه که کسب و کارهای مستقل، با ادامه حرکت والمارت، تلفات زیادی متحمل شدن.

به علاوه، فروشگاه متوسط والمارت نزدیک به ۱۰۰۰۰ بار ماشین در روز حمل می کنه و حتما اون ها جهت حمل و باربری از ماشین استفاده می کنن، نه دوچرخه!

  • سان چیپس های شرکت Frito Lay:

سبزشویی

آیا شرکتی هست که در تولید تنقلات فرآوری شده، "سازگاری با محیط زیست" رو رعایت کنه؟ شرکت Frito Lay ادعا می کنه اولین بسته بندی قابل تبدیل به کمپوست رو در سان چیپس ارائه کرده! خط سالم و بی خطر اسنک های ترد اون ها، شاید نمونه مناسبی از ابتکار سبز جدید خونواده Frito Lay باشه. اما روزنامه نگاران در روز زمین، بسته بندی قابل تبدیل به کمپوست اون ها رو، فوم غیر قابل تجزیه نامیدند.

بسته های سان چیپس جزو آخرین کمپین های Frito Layبرای سرمایه گذاری روی روند سازگار با محیط زیسته. اون ها در کمپین ۲۰۰۹ تلویزیونی تلاش کردن تا سیب زمینی چیپس هاشون رو به کشاورزی محلی نسبت بدن؛ اما چرا اون ها سیب زمینی نمی کارند تا از اون برای چیپس های خودشون استفاده کنن؟

  • مونسانتو:

 

سبزشویی

 

مونسانتو با وجود دروغ گویی مستند خود به کشاورزان و شیوه های کشاورزی سوال برانگیزشون، وب سایتی دارن که احساس خوبی به آدم می ده و در اون ادعا می کنن که کشاورزان برای این غول زیست فناوری کشاورزی، حائز اهمیت هستن. ادعاهای زیست محیطی اون مثل افراد دیگه نیست. همانطوری که سایت سبزشویی اون ها بیان می کنه: "شما نمی تونید با یک وب سایت فانتزی، جهان رو تغییر بدید" !!!

  • شرکت FurCouncil کانادا:

سبزشویی

 

مثل یه شوخی به نظر می رسه، اما شوخی نیست که شرکت Fur Council کانادا وب سایت جدیدی در سال جاری راه اندازی کرد و در اون به تبلیغ مزیت های سازگار با محیط زیست و لوکس خز، که موضوع چالش برانگیزی هست، پرداخت! در این سایت اومده که: "خز یک محصول طبیعی و هدیه واقعی طبیعت است" منتقدان اما، نظر دیگری دارن. بر خلاف اظهارات Fur Council، گفتن اینکه صنعت خز "سازگار با محیط زیست " هست، ادعای بی اساسیه.

  • کوکا کولا:

    سبزشویی

بطری های پلاستیکی جدید کوکا کولا از مواد غیر مشخص شامل "حداکثر ۳۰ درصد" مواد گیاهی ساخته شده، که ظاهرا موجب اتلاف کمتر آب موقع تولید اون می شه و با توجه به این که برای تولید ۱ لیتر کک، ۳ تا ۹ لیتر آب نیاز هست (بسته به فردی که اون رو اندازه می گیره!) ادعای متناقض و مسخره ایه. واقعیتی که این شرکت اون رو نمی پذیره.

با این وجود، این شرکت همچنان به طور غیر قانونی زمین های متعلق به کشاورزان کوچک در هند رو تصاحب کرده و ضایعات خطرناکی رو به محیط اطراف تحویل می ده. اما بطری های اون شامل گیاهانه (کم و بیش)!!!

 

  • بامبو "سازگار با محیط زیست"!

    سبزشویی

پارچه بامبو از دور خوب بنظر می رسه: بسیار جذب کننده است، دارای خواص ضد میکروبی بوده و فوق العاده هم نرمه. اما تولید بامبو می تونه به یکی از این دو روش انجام شه: استفاده از روش تولید مکانیکی مثل تولید کنف و کتان، یا با استفاده از مواد شیمیایی. بامبو محصول نسبتا جدیدی در بازار سازگار با محیط زیسته، بنابراین در حال حاضر تشخیص تولید کنندگان سبز و نه چندان سبز، دشواره!

سخن آخر:

به هر حال سبز شویی واژه ی جدیدیه که زمان زیادی نیاز داره تا در فرهنگ کشورها، خصوصا کشورهای جهان سومی مثل ایران که هنوز در اون ها، محیط زیست قربانی اقتصاده، جا بیافته. هرجامعه ای برای رسیدن به اهداف زیست محیطیش مثل: حفاظت از محیط زیست، کاهش آلودگی ها و... ابزارها و سیاست هایی داره از جمله: نظارت مستقیم، ترغیب اخلاقی، وضع قوانین و مقرارات که هرکدوم با توجه به فرهنگ و دانش جامعه ها متفاوته اما اون چیزی که باعث مظلوم موندن محیط زیست در ایران شده، فقدان نگاه کارشناسی و سیاست های مبتنی بر توسعه پایدار در امور اجرایی کشوره.

ای کاش به هرچیزی دیدی صرفا اقتصادی نداشتیم! کاش توسعه پایدار، تنها لغت پررنگ و لعاب محافل مدیریتی نبود! کاش یادمون بود که این کره ی خاکی که با دست های صنعت گر خودمون ویرانش کردیم، نیازمند ترمیم و توجه دست های توانگر ماست. تعهد ما به آیندگان هم، نوعی از اخلاق انسانی محسوب می شه و ما در مقابل این امانات الهی مسئولیتی بسیار بزرگ داریم!

تیم تحریریه پاکزی ۱۳۹۷/۷/۱۵

پاکزی را در شبکه های اجتماعی:
لینک فیسبوک پاکزی
لینک لینکدین پاکزی
لینک اینستاگرام پاکزی
لینک تلگرام پاکزی
لینک توییتر پاکزی

کلیه حقوق مادی و معنوی این وبسایت متعلق به شرکت اکسون ویژن سیستم میباشد.