حیوانات در حال انقراض ایران

تیم تحریریه پاکزی ۱۳۹۷/۷/۱۷

۱۶ دقیقه مطالعه

حیوانات در حال انقراض ایران

در روزگاری زندگی می کنیم که جانوران و گیاهان زیادی در معرض خطر انقراض قرار گرفتند. دلایل زیادی برای انقراض اون ها وجود داره؛ مثل عدم توانایی حیوان در رقابت با سایر گونه های جانوری برای به دست آوردن غذا و یا حتی تغییرات اقلیمی؛ اما همچنان قوی ترین عامل این انقراض، نامی آشناست؛ انسان! حیوانات در حال انقراض روز به روز بیشتر می شن و این موضوع بسیار ناراحت کننده ست.

دلایل انقراض حیوانات:

از دست رفتن میکروب های مفید در خاک، نابودی ماهی ها و گونه های مختلف دریایی در آب های آلوده و تغییرات آب و هوایی روی زمین توسط گازهای گلخانه ای، بخشی از نتایج فعالیت های بشر هستند. انسان ها با بردن یک گونه به یک منطقه هم، می تونند در نابودی دیگر گونه های طبیعی اون منطقه دست داشته باشند.

وقتی که دریانوردان با خودشون دام به مناطق ناشناخته می بردند و اقدام به پرورش اون ها در اون مناطق می کردند، و یا ناخواسته انواع گونه های موش از سراسر جهان با کشتی به مناطق دیگه برده می شدند، تعادل زیست محیطی اون مناطق به هم می خورد. این گونه های تازه وارد، بیماری های ناشناخته ای رو با خودشون می آوردن و باعث بیماری و مرگ گونه های بومی اون منطقه می شدن. از طرفی رقابت گونه های جدید با گونه های قبلی، اغلب به انقراض گونه های قدیمی اون منطقه منجر می شد. این روند به ویژه در استرالیا و نیوزیلند زیاد دیده شده.

دخالت انسان در انقراض حیوانات:

  • از بین بردن محیط زیست طبیعی جانوران:

کم کردن سطح جنگل ها، آلوده کردن محیط زیست، عوض کردن پوشش گیاهی منطقه در مقیاس کلان، رفتارهای غیردوستانه با محیط زیست مثل ریختن زباله در طبیعت و یا حتی شکستن یک شاخه از درخت همه و همه باعث نابودی محیط زیست جانوران می شه.

  • شکار:

متاسفانه با وجود جریمه ها و پیگردهای قانونی مبنی بر عدم شکار حیوانات محلی، خیلی از گونه های جانوران، پرندگان و ماهی ها، به علت شکار بی رویه در معرض انقراض هستند. فراموش نکنیم که علاوه بر غیر قانونی بودن شکار در بعضی مناطق و فصل های سال، این کار چه آسیب جبران ناپذیری به محیط زیست و طبیعت می زنه.

  • گرم شدن زمین:

با افزایش گازهای گلخانه ای و گرم شدن زمین بسیاری از دوزیستان مثل قورباغه ها نابود شدن. در سال 2009 گاردین فهرستی تحت عنوان لیست قرمز در کشورهای مختلف چاپ کرد که به « وضعیت انقراض گونه ها » در کشورهای مختلف پرداخته بود. طبق این فهرست پستانداران با 16 گونه، پرندگان با 20 گونه و ماهیان با 28 گونه رقم های بالای ردیف ایران هستند.

حیوانات در حال انقراض ایران:

خیلی از گونه های جانوری در تمام جهان که نشون دهنده تنوع حیات بر روی کره زمین هستند، امروز تبدیل به خاطره شدن! در ایران هم، چنین وضعی حکم فرماست و بسیاری از گونه ها مثل شیر و ببر ایرانی به دلیل شکار بی مورد منقرض شده و بسیاری دیگر هم در حال انقراضند. در این جا تعدادی از حیوانات در حال انقراض ایران رو معرفی می کنیم.

شیر ایرانی:

حیوانات در حال انقراض ایران

شیر از نیرومندترین و مشهورترین پستانداران ایران و جهان، مدتیه که نسلش در کشور ما از بین رفته؛ این شیر دارای موهایی کوتاه، رنگ بدن زرد و بدون لکه یا نوارهای راه راهه. شیر نر، یالی نسبتا کوتاه ( در مقایسه با زیر گونه آفریقایی ) با موهای سیاه و زرد داره. دم شیر ایرانی بلند و با دسته ای از موهای سیاه در انتهای اونه. اندازه طول سر و تنه ۱۵۰ تا ۱۹۰ سانتی متر، دم در حدود ۱۰۰ سانتی متر و وزن اون ۱۵۰ تا ۲۵۰ کیلوگرمه.

مناطق جنگلی، بوته زارها و علفزارهای نزدیک به آب، واقع در نواحی جنوب زاگرس و خوزستان زیستگاه شیر ایرانی بوده. البته در گذشته پراکندگی وسیعی در مناطق جنوب و جنوب غربی ایران، از جنگل های اطراف رودخانه کرخه، دز، کازرون به طرف مسجد سلیمان، رامهرمز، بوشهر، کازرون تا دشت ارژن واقع در غرب شیراز داشته.

شیرها از نظر ویژگی فیزیکی و رفتاری، شباهت زیادی به سایر گربه سانان دارند؛ سر کوچک، پوزه کوتاه، گوش های نسبتاً کوچک و چشم های درشت از جمله این ویژگی ها هستند. دست ها پنج انگشت و پاها چهار انگشت دارند با ناخن های بلند و تیز. بالشتک های کف دست و پا به اون ها کمک می کنه که به آرامی به طعمه خود نزدیک بشن. سبیل ها به عصب ارتباط دارند و برای عبور از زیر یا کنار موانع، به ویژه در شب اهمیت دارند. اون ها حیواناتی شب گرد هستند و از حس بینایی قوی برخوردارند. حس شنوایی شون بسیار قویه ولی حس بویائی متوسطی دارند؛ به همین دلیل بر خلاف سگ سانان، کمتر به واسطه بوئیدن طعمه شون رو تعقیب می کنند.

شیرها طعمه خود رو از طریق کمین کردن در مسیر پستانداران، پرش ناگهانی و دویدن صید می کنند. اون ها به صورت اجتماعی زندگی می کنند و قلمروشون رو به وسیله ادرار، مدفوع و خراشیدن درختان متمایز می کنند. در فصل جفت گیری، شیر نر و ماده در کنار هم دیده می شن و در باغ وحش جفت گیری شیر با ببر و شیر ماده با پلنگ نر هم به ندرت دیده شده.

تا سال ۱۳۲۱، دسته های ۲ تا ۵ تایی شیر ایرانی در بیشه زارهای جنوب شوش دیده می شدن. ولی از سال ۱۳۲۱ خورشیدی که آخرین شیر ایرانی در شمال غربی دزفول شکار شده، اطلاعات دیگه ای مبنی بر مشاهده این حیوانات ثبت نشده. اگر چه به واسطه شکار، طعمه های مسموم، قطع درختان جنگلی و… اکثر زیستگاه های طبیعی شیر ایرانی در ایران از بین رفته اما زیرگونه ای از اون در « گیر » همچنان در قرق جنگلی شمال غربی هندوستان به حیات خودش ادامه می ده.

متاسفانه شیر ایرانی که نقش اون زمانی نماد هویت ملی و زینت بخش پرچم ایران بوده، امروز جوری از سوی ایرانیان با بی مهری مواجه شده که علاقمندان شیر در هندوستان به خودشون اجازه دادن تا نام علمی شیر ایرانی رو از Panthera Leo Persica به شیر هندی Panthera Leo Indiaca تغییر بدن.

ببر ایرانی (ببر مازندران):

حیوانات در حال انقراض ایران

نژادی از ببر که به نام ببر ایرانی شـهرت داره در جنگل های مازندران می زیسـته که این روزها دیگه هیچ اثری از اون نیست؛ آخرین ببر که در مازندران به اون شـیر سرخ می گفتند، در سال 1338 در جنگل گلستان به دسـت یک شکارچی محلی شـکار شـد.

از ببر مازندران فقط یک نقاشـی رنگی، چنـد عکس و چند پوست به جا مونده. عکس ها و پوست ها نشون می دن که رنگ ببر مازندران از ببر بنگال روشـن تر و تا اندازه ای نارنجی مایل به قرمز و نوارهـای عرضی اون باریک تر و منظم تر و از نظر تعداد هم بیشتره. موهای بدن ببر مازندران بلندتر و پرپشـت تر از ببـر بنگال و کوتاه تر از ببر سـیبری و جثه اش هم بزرگ تر از ببر بنگال و کوچک تر از ببر سـیبری بوده.

یوزپلنگ ایرانی:

حیوانات در حال انقراض ایران

طبق گفته کارشناسان یوز ایرانی که جزء تیره ای خاص از یوزپلنگ در غرب آسیاسـت رو به انقراضه؛ به طوری که طبق نظریه کارشناسان محیط زیست، تخمین زده می شه کمتر از 60 قلاده یوز ایرانی در تمام ایران زیست می کنه. برای کسب آمار دقیق از تعداد این نوع جانـور نایاب، دوربین هایـی در محل هایی که احتمال حضور این جانور وحشی می ره، کار گذاشته شده تا آمارگیری دقیق تری صورت بگیره.

پلنگ ایرانی:

حیوانات در حال انقراض ایران

وقتی نام پلنگ ایرانی (Persian Leopard) برده می شه، منظور زیرگونه Panthera pardus saxicolor هست. اعتبار این زیرگونه در سال های اخیر تایید شده و اعضای این زیرگونه عمدتاً در ایران به سر می برند اما در کپه داغ و ترکمنستان، قفقاز، تاجیکستان، ازبکستان، ارمنستان، بخشی از ترکیه، افغانستان و شاید کردستان عراق هم حضور دارند.

البته دامنه پراکنش کامل اون رو به طور دقیق نمی دونیم؛ چون به رغم این که پلنگ از بسیاری جهات جانوری مهم به شمار میاد، متاسفانه اطلاعات لازم درباره پراکندگی و تغییرات درون گونه ای اون وجود نداره. فقط می دونیم گسترش جغرافیایی نسبتاً وسیعی داره که ایران در مرکز اون قرار می گیره اما محدود به ایران نمی شه. اون طور که رکوردهای شکارچیان نشون می ده پلنگ ایرانی اگر بزرگترین زیرگونه نباشه، قطعا یکی از بزرگ جثه ترین زیرگونه های پلنگ در دنیاست.

اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی (IUCN) گاهی در فهرست سرخی که داره، برای بعضی زیرگونه ها رتبه ای بالاتر از گونه مربوطه در نظر می گیره، برای مثال گونه پلنگ رو آسیب پذیر (vulnarable) و زیرگونه پلنگ ایرانی رو در خطر انقراض (endangered) طبقه بندی می کنه.

سیاه گوش ایران:

حیوانات در حال انقراض ایران

تنها نمونه سیاه گوش موجود، به عنوان گونه ای کمیاب، در خطر انقراض و فاقد هر گونه آمار و شناسنامه علمی معتبر، در ایران نگهداری می شه؛ این سیاه گوش به عنوان تنها نمونه ی در دسترس و قابل مطالعه، به مثابه گنجینه یا ذخیره ژنتیکی باارزش، در شرایطی غیراستاندارد در پارک ملی پردیسان تهران رها شده و مورد بی مهری مسئولان و کارشناسان حیات وحش قرار گرفته؛ در صورتی که بی توجهی نسبت به حفظ و مطالعه این گونه ادامه داشته باشه، آینده ای نامعلوم و به دنبال اون نابودی قطعی این گونه ی نایاب رو شاهد خواهیم بود.

سیاه گوش یا لینکس با نام علمی Euracian lynx از راسته گوشتخواران و در زمره ۴ گربه سان کوچک ایرانیه و دست و پایی بلند، دمی بسیار کوتاه با توک پهن و سیاه رنگ و یک دسته مو به طول ۴سانتی متر روی گوشها داره که به دلیل داشتن جثه ای بزرگ و خال های روی بدنش، معمولا با پلنگ اشتباه گرفته می شه. غذای مورد علاقه اون معمولا بچه های گراز، شوکا، مرال و پستانداران کوچکه.

این گونه به صورت انفرادی زندگی می کنه و به دلیل روزگرد بودن، برخلاف دیگر گربه سانان شبگرد، بیشتر در معرض تهدید و خطر قرار داره. پراکندگی اون در ایران، در مناطقی از آذربایجان شرقی و غربی شروع می شه و تا نواحی زنجان، قزوین و جنوب گرگان ادامه پیدا می کنه. حضور سیاه گوش در این مناطق بر اساس مشاهدات تصادفی محیطبانان و یا گزارش های ثبت شده هست و تا به حال مطالعات علمی و دقیقی از طرف کارشناسان چه خارجی و چه ایرانی روی این گوشتخوار ایرانی صورت نگرفته.

کارشناسان حیات وحش و مدیر طرح بین المللی یوز ایرانی، درباره اطلاعات موجود در زمینه سیاه گوش می گه: این اطلاعات به صورت پراکنده و از طریق گزارش های مشکوک مردمی به دست اومده و هیچ کار کارشناسی و علمی درباره مطالعات رفتاری، ژنتیکی و پراکندگی این حیوان که با گونه های مشابه خود در امریکای شمالی و اروپا متفاوته، صورت نگرفته و فقط به بررسی های مختصر روی پوست تاکسیدرمی شده این گونه در یک یا دو موزه اکتفا شده.

انجام نشدن مطالعات تحقیقی و طرح های پژوهشی در خصوص این گونه، در حالی ادامه داره که زیستگاه این حیوان به دلیل مدیریت ناصحیح حفاظتی و پیشروی مناطق مسکونی و کشاورزی، در حال تخریبه و طعمه های قابل تغذیه اون هم به واسطه این تخریب ها و شکارهای بی رویه کاهش پیدا کرده. به طوری که بعد از گذشت زمانی نه چندان دور، نام این گونه هم مثل ببر و شیر ایرانی در فهرست حیوانات منقرض شده قرار خواهد گرفت، بدون این که حتی مطالعه ای روی اون صورت گرفته باشه!

فوک خزری:

حیوانات در حال انقراض ایران

این فوک از پستاندران نادر آبزی دنیاست که فقط می تونید اون ها رو در دریای خزر و رودخانه های منتتهی به اون پیدا کنید. صید بی رویه و به هم خودن شرایط زیستی فوک خرزی، این جانور زیبا رو در خطر انقراض قرار داده. این فوک تنها پستاندار دریای خزر به حساب میاد و در صورت نابودی اون، به اکوسیستم دریای خزر آسیب جدی وارد می شه.

لاک پشت پوزه عقابی:

حیوانات در حال انقراض ایران

این لاک پشت که به شدت در خطر نابودی قرار داره، به کمک پوزه عقابیش، غذای اصلی خود که اسفنج دریایی هست رو از بین مرجان ها بیرون می آره. در ایران زیستگاه این لاک پشت خلیج فارسه و در ساحل تخم گذاری می کنه. استفاده از تخم این جانور باعث شده که در معرض انقراض قرار بگیره.

گربه پالاس:

حیوانات در حال انقراض ایران

نام این گربه هم در لیست قرمز انقراض قرار گرفته؛ به نسبت جثه اش از تمام گربه های دیگر موهای بلندتر و پرپشت تری داره. به اندازه یک گربه اهلی اما از اون پرتر و دست و پاهاش کوتاه تره. رنگ بدن خاکستری روشن که ممکنه به زردی یا قرمزی بزنه. نوک موها سفیده که به اون ظاهری یخ زده می ده. روی گونه ها موهای بلند و دو نوار تیره واضح داره. دارای سری گرد و پهن با گوش های خوابیده و کوچک در بیشترین فاصله از هم هست. روی پیشانی خال های نامنظم داره و در نیمه انتهایی پشت و روی پاها چندین نوار عرضی تیره داره. چشم ها کاملاً رو به جلو هستن که نشون می ده برای شکار وابسته به بیناییه و همین ظاهری جغدمانند به اون می ده.

مردمک چشمش برخلاف سایر گربه های کوچک به صورت دایره ای منقبض می شه. موی بلندش سازشیه برای زندگی در سرما و کوچک و پایین بودن گوش هاش برای اونه که در مناطق باز با پوشش گیاهی اندک کمتر دیده بشه. به راحتی از صخره ها بالا می ره؛ تا ارتفاع ۴۸۰۰ متری دیده شده و به ندرت در نواحی جلگه ای حضور داره. تک زی و شب گرده اما زمان غروب و صبح زود هم فعاله؛ روز ها می خوابه و نقش و نگار و رنگبندیش اجازه می ده که به راحتی با محیط اطرافش یکی بشه. زیرگونه ایرانی اون در حال تهدیده؛ در ایران تا الان از مشهد، سرخس و خوش ییلاق شاهرود و همین طور سواحل رود ارس در آذربایجان غربی گزارش شده.

گوزن زرد ایرانی:

حیوانات در حال انقراض ایران

خطر انقراض نسل گوزن زرد ایرانی، دوست داران محیط زیست و حیات وحش رو به شدت نگران کرده. به گزارش خبرگزاری های معتبر شوری آب جزیره اشک دریاچه ارومیه، پساب سمی شرکت های نفتی در چغازنبیل، تخریب زیستگاه ها در دشت ارژن و زباله های شهری و بیمارستانی بابل، از مهم ترین دلایل در خطر انقراض قرار گرفتن نسل گوزن زرد ایرانی به شمار می ره. گوزن زرد ایرانی شاخ های بلند و پهن، ۱۵۰ تا ۲۴۰ سانتی متر بدن و ۱۶ تا ۲۰ سانتی متر دم داره.

روباه بلانفوردیا شاه روباه:

حیوانات در حال انقراض ایران

شاه روباه با نام علمی Vulpes cana کمی از روباه قرمز(معمولی) کوچک تره؛ روی صورتش دو نوار سیاه و بسیار مشخص داره که از چشم ها به طرف بینی، امتداد داره؛ دمی بسیار بلند و پرمو که رنگ موهای انتهای اون به سفیدی دم روباه معمولی نیست؛ گوش ها بزرگ و در قاعده بسیار پهن هستند؛ رنگ پشت گوش ها قهوه ای مایل به خاکستریه؛ موهای بدن بسیار انبوهه؛ رنگ موهای پشت خاکستری-نقره ای با سایه قهوه ای، در ناحیه ستون مهره ها کاملا قهوه ای و روی دم سیاهه؛ زیستگاهش استپ های کوهستانی و مناطق نیمه بیابانیه. در ایران در مناطق شرق خراسان، کرمان، فارس، رباط پشت بادام یزد و اصفهان مشاهده شده و پراکنش جهانی اون بلوچستان پاکستان، افغانستان و ترکمنستانه.

عادات این حیوان احتمالا شبیه سایر روباه هاست. این روباه بسیار بازیگوش و باهوشه. میتونه مدت ها با سرعت ۵۰ کیلومتر در ساعت بدوه. شب فعاله (nocturnal) وبا این که فقط یک جفت انتخاب میکنه (MONOGAMOUS) ولی تنها به شکار می ره. همه چیزخواره اما معمولا ازحشرات و میوه ها تغذیه میکنه. اون کمیاب ترین روباه ایرانه و به علت داشتن پوست زیبا و گران بها، همیشه مورد توجه شکارچیان پوسته. در سال های اخیر نسل این روباه به شدت کاهش یافته و خطر انقراض نسل، اون رو تهدید میکنه.

روباه کرساک یا روباه ترکمنی:

حیوانات در حال انقراض ایران

جثه اون کوچک تر ولی دست و پا بلند تر از روباه قرمزه. مشخصه اصلی این روباه دم نسبتا کوتاهیه که برخلاف سایر گونه ها به زمین نمی رسه. رنگ موهای انتهائی دم برخلاف روباه معمولی و روباه شنی، قهوه ای تیره یا سیاهه؛ گوش ها نسبتا کوچکند و رنگ پشت اون ها دارچینی روشنه؛ در فصل زمستان موها بسیار بلند و به رنگ خاکستری متمایل به سفیده به طوری که فقط نوک گوش ها دیده می شه و پوشش تابستانی کوتاه و به رنگ نخودی متمایل به قرمزه.

زیستگاهش مناطق استپی خشک و نیمه بیابانیه. معمولا وابسته به نقطه خاصی نبوده و اکثرا در حال حرکته و از لانه های سایر جانوران که در راه می بینه استفاده می کنه؛ در ایران فقط در نواحی ترکمن صحرا زندگی می کنند و پراکنش جهانی اون ها: ترکستان، مغولستان، افغانستان، شمال منچوری و چین تا تبته.

اغلب شب گرده و در گروه های کوچک یا جفت جفت دیده می شه ولی به تنهایی شکار می کنه؛ معمولا در لانه متروک جانورانی مثل گورکن ساکن می شه. بسیار چابک و بازیگوشه و می تونه از درختان بالا بره و در گذشته شکار اون با عقاب متداول بوده. بعضی نیز اون رو به عنوان حیوان خانگی نگهداری می کردن.
از جوندگان کوچک، خرگوش، خزندگان، پرندگان، قورباغه، حشرات و لاشه حیوانات تغذیه می کنه و معمولا پوست خارپشت هایی که توسط این حیوان شکار شدن در نزدیک لانه اش مشاهده می شه. به علت با ارزش بودن پوستش، شکارچیان با استفاده از وسیله نقلیه موتوری اون رو تعقیب و شکار می کنن و به همین علت تعداد این روباه ها به شدت کاهش یافته و خطر انقراض تهدیدشون می کنه.

روباه شنی یا روباه روپل:

حیوانات در حال انقراض ایران

روباه شنی با نام علمی Vulpes rueppellii کوچک تر از روباه قرمز ولی با گوش های بزرگتر. رنگ پشت گوش ها برخلاف روباه قرمز، سیاه نیست و معمولا به رنگ پشت بدن یعنی زرد متمایل به نارنجیه. در دو طرف صورتش دو نوار قهوه ای متمایل به سیاه دیده می شه که از دو طرف چشم ها تا گوشه دهان امتداد داره؛ رنگ موهای دم زرد متمایل به قهوه ای و انتهای اون سفیده؛ در بین پنجه های دست و پا موهای بلندی وجود داره که مانع فرورفتن حیوان در شن می شه. زیستگاهش بیابان های سنگی و زمین های بایر، از استپ ها تا خارستان ها و بیشه زارهای پراکنده هست. در مناطق حاشیه کویر مرکزی، سیستان و بلوچستان، فارس، خوزستان، بندر عباس و جزیره قشم زندگی می کنه. در شمال افریقا، عربستان و افغانستان هم پراکندگی داره.

شب گرده و معمولا در روز دیده نمی شه و به صورت انفرادی یا در دسته های کوچک دیده می شه و از حشرات، پستانداران کوچک، خزندگان، لاشه حیوانات و مواد گیاهی مثل برگ، دانه های آب دار و صیفی جات تغذیه میکنه (در منطقه رباط پشت بادام یزد تعدادی روباه شنی در حال خوردن هندوانه دیده شدن!). طول عمر در اسارت حدود ۵/۶ سال است.

به علت زندگی در مناطق بیابانی و دور از دسترس به نظر می رسه خطر چندانی نسل این حیوان رو تهدید نمیکنه؛ فقط در سال های ۱۳۵۹ و ۶۰ اکثر روباه های شنی پارک ملی کویر، به علت نامشخصی که احتمالا طعمه های مسموم کار گذاشته شده توسط دامداران برای کشتن گرگ ها بوده، نابود شدن.

پاکزی

تیم تحریریه پاکزی ۱۳۹۷/۷/۱۷

پاکزی را در شبکه های اجتماعی:
لینک فیسبوک پاکزی
لینک لینکدین پاکزی
لینک اینستاگرام پاکزی
لینک تلگرام پاکزی
لینک توییتر پاکزی

کلیه حقوق مادی و معنوی این وبسایت متعلق به شرکت اکسون ویژن سیستم میباشد.