آلودگی هوا

تیم تحریریه پاکزی ۱۳۹۷/۷/۱۹

۱۳ دقیقه مطالعه

آلودگی هوا

تصور کنید یک روز صبح از خواب بیدار شدید و با وجود تمام مشکلات موجود، تصمیم دارید روزی خوب و پر انرژی رو شروع کنید؛ میز صبحانه رو آماده می‌کنید و یک فنجان چای یا قهوه برای خودتون می‌ریزید؛ یه موزیک آرام هم پخش می‌‌کنید؛ اما این مهمونی کوچیک و خودمونی، یه چیزی کم داره؛ کمی هوای تازه! پنجره رو باز می‌کنید تا لذت‌تون رو دوچندان کنید! اما چیزی که باهاش مواجه می‌شید، نه تنها لذت‌بخش نیست، بلکه آزاردهنده هم هست! با اولین دم و بازدم متوجه سنگینی و آلودگی هوا خواهید شد و صبح زیبا و رنگی‌تون، خاکستری می‌شه!

مدت‌هاست که هوا پسه و نفس‌های زمین به شماره افتاده! دیگه دیدن چهره‌ی آبی آسمون، شبیه رویا شده و فقط هرزگاهی به واقعیت تبدیل می‌شه! آلودگی هوا یعنی از بین رفتن زمین و این نابودی معنایی نداره جز، نابودی انسان؛ مهم‌ترین عنصر برای ادامه‌ی حیات، هواست؛ انسان روزانه نزدیک به ۲۲هزار بار تنفس می‌کنه و تقریبا به ۱۵ کیلوگرم هوا در روز نیاز داره! معمولا انسان می‌تونه به مدت ۵ هفته بدون غذا و ۵ روز بدون آب زندگی کنه ولی بدون هوا حتی ۵ دقیقه هم دووم نمیاره!

برای اینکه بیشتر با این موضوع آشنا بشید، بهتره کمی بحث رو باز کنیم و عوامل و همچنین راهکارهای از بین بردن آلودگی هوا رو بررسی کنیم؛

آلودگی هوا چیست؟

به هر چیزی که کیفیت طبیعی هوا رو تغییر بده، آلودگی هوا گفته می‌شه؛ درواقع آلودگی هوا ناشی از عواملیه که تاثیر مستقیم بر سلامت انسان، گیاه، جانوران و حتی بناها می‌ذاره و به‌طور کلی رفاه و آسایش عمومی و همچنین تعادل طبیعی محیط زیست و اتمسفر رو مختل می‌کنه.

تاریخچه آلودگی هوا:

آلودگی هوا رو نمی‌شه مربوط به دوران حاضر و یا یک عصر خاص دونست. حتی قبل از اینکه انسان اولیه موفق به کشف آتش بشه، یعنی بتونه با بههم زدن دو سنگ «آتش زنه» بر هم و یا ایجاد اصطکاک سریع بین دو قطعه چوب خشک، آتش تولید کنه، آلودگی هوا بر اثر دود حاصل از آتش‌سوزی طبیعی جنگل‌ها وجود داشته!

اما آلودگی‌های هوا در اعصار کهن نسبت به طبیعت بکر و دست نخورده اون دوران، بسیار کم و حتی قابل چشم‌پوشی بود؛ تا این‌که در اوایل قرن بیستم و با ورود به دنیای صنعتی، بر اثر کشف زغال سنگ و سوخت‌های فسیلی، انواع تازه ای از آلودگی هوا به‌وجود اومد.

اعدام آلوده‌کنندگان هوا!

در قرن۶۱ میلادی، فیلسوفی رومی به نام سنکا (Seneca) در گزارشی از وضعیت رم می‌گفت: «وقتی من از هوای سنگین رم و بوی بد دودکش ها که می‌چرخیدند و بخارات بیماری زا و دوده را به هوا می‌ریختند خارج شدم تغییری در حالت خود احساس کردم».

وقتی که آلودگی هوا در کاخ تاتبری (Tutbury Castle) در ناکینگهام برای الینور همسر هِنری دوم غیر قابل تحمل بود، تغییر مکان داد.۱۶۰ سال بعد سوخت زغال سنگ در لندن ممنوع شد؛ به طوری که در سال۱۳۰۰ میلادی، ادوارد اول طی صدور فرمانی اعلام کرد: «تمام کسانی که صدای مرا می‌شنوند آگاه باشند که اگر به علت سوزاندن زغال، مقصر شناخته شوند، سر خود را از دست خواهند داد».

در سال۱۶۶۱ جان اِوِلین (John Evelyn) در بروشوری با عنوان فومی فوجیوم (Famifugium) راه‌حل‌هایی رو برای کاهش آلودگی‌های هوا پیشنهاد داد که هنوز بسیاری از اون‌ها کاربرد دارند.

البته مسائل و مشکلات آلودگی در دوران‌های مختلف انقلاب صنعتی (از قرن ۱۸ و در ادامه‌ی اون قرن ۱۹ و ۲۰) با هم متفاوت بوده.

حوادث جهانی آلودگی هوا:

از سال ۱۹۲۵ به بعد، حوادث نگران کننده‌ای در رابطه با آلودگی شدید هوا در شهرهای بزرگ دنیا اتفاق افتاد که به سه مورد از اون‌ها اشاره می‌کنیم.

  • حادثه دره میوز بلژیک:

دسامبر۱۹۳۰ حدود۶۰ انسان و تعداد زیادی گاو و گوسفند به علت وجود وارونگی هوا و تراکم آلاینده‌های خروجی از صنایع سازنده اسید سولفوریک، شیشه سازی و تهیه روی، تلف شدند. حالت وارونگی حدود ۵ روز طول کشید و بیشتر مرگ و میرها در روزهای چهارم و پنجم دسامبر گزارش شده. غلظت SO2 هوا طی روزهای مذکور، تا ۳۸ قسمت در میلیون بوده!

  • دونورا پنسیلوانیا - آمریکا:

۳۱ اکتبر۱۹۴۸ حالت پایداری بر فراز شهر دونورا مستقر شد و تراکم آلاینده هایی که به‌خاطر صنایع به‌وجود اومده بود، باعث بیماری۶ هزار نفر از جمعیت۱۲ هزار نفری شهر شد که تعداد زیادی از اون‌ها بستری شدند.

  • لندن:

۵ تا۹ دسامبر۱۹۵۲ مه، دود یا اسماگ شهر لندن رو فرا گرفت؛ این پدیده از معروف‌ترین حوادث ناگوار آلودگی هواست. در اون روزها حدود ۴هزار مرگ و میر به علت آلودگی هوا گزارش شد. در این حادثه هم تراکم ذرات و انیدرید سولفورو که به علت پدیده وارونگی هوا، زیاد شده بود، علت اصلی مرگ و میر شناخته شد.

در تمامی این موارد و سایر حوادث مشابه، بیشتر قربانیان افراد مسن، بیماران ریوی و کودکان خردسال بودند. این حوادث و حوادث مشابه در نیویورک، لوس آنجلس، پوزاریکای مکزیک و... منجر به وضع قوانین، مقررات و استانداردهایی شد که از اون زمان تا حالا، چندین بار تجدید شده.

عوامل آلودگی هوا:

انواع متفاوتی از آلاینده‌های هوا وجود دارن که اثرات مضری بر سلامت انسان، گیاهان و جانوران دارن و محیط زیست طبیعی رو تحت تأثیر قرار می دن؛

  • عوامل طبیعی:

عوامل طبیعی آلودگی هوا مثل طوفان‌های شن، آتش‌سوزی جنگل‌ها، فوران آتشفشان‌ها ، پخش گرده گیاهان، نشت گاز طبیعی و... که آلودگی ناشی از اون‌ها یک پدیده دائمیه و به علت گردش فرآیند‌های طبیعی، مقدارش درسطح زمین، تقریبا ثابته.

البته درطبیعت، مکانیسم‌های خودپالایی وجود داره که سطح زمین رو برای موجودات مناسب و قابل تحمل می‌کنه. نقش انسان در کنترل آلودگی ناشی ازمنابع طبیعی، خیلی کمه؛ اما انسان با برهم‌زدن تعادل اکولوژیکی، می‌تونه وضع رو بدتر و آلودگی‌های طبیعی رو بیشتر کنه.

  • عوامل مصنوعی:

عوامل مصنوعی آلودگی‌ها که سهم بیشتری نسبت به عوامل طبیعی در آلوده‌سازی هوا دارند، به صورت مستقیم یا غیرمستقیم توسط انسان به‌وجود اومدن. از عوامل عمده تولید آلودگی‌های مصنوعی می‌تونیم به انواع صنایع، وسایل نقلیه، پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌ها، منابع تجاری و خونگی، زه‌کشی‌های کشاورزی، آزمایشگاه‌ها و بیمارستان‌ها اشاره کنیم.

آلاینده‌ی مهم هوا:

درسته که در هر منطقه‌ای بنا به شرایط جغرافیایی و صنعتی اون منطقه، عوامل خاصی منجر به آلودگی هوا می‌شن اما به طور کلی آلاینده‌ها در این چند گروه دسته‌بندی می‌شن:

  • کارخونه‌ها:

سوخت اکثر کارخونه‌ها از مواد فسیلی مثل نفت و زغال سنگه که در اثر استفاده از این سوخت‌ها، آلودگی‌های شدیدی ایجاد می‌شه. معمولا کارخونه‌ها باید فاصله زیادی با شهر داشته باشند تا آلودگی‌های ناشی از اون‌ها به مردم شهر ضرر نرسونه؛ اما متاسفانه در کشور ما، کارخونه‌های زیادی در اطراف کلان‌شهرهایی مثل تهران قرار گرفتند که مشکل آلودگی هوا رو چند برابر کردند.

  • پالایشگاه‌های نفت:

پالایشگاه‌های تصفیه نفت، مواد بسیار خطرناک و آلوده‌کننده‌ای رو وارد هوا می‌کنند که بسیار هم متنوع هستند.

  • خطوط برق:

بعضی از کابل‌های برق عایق نیستند و با ولتاژ بالا کار می‌کنند؛ عدم عایق کاری اون‌ها هم می تونه منجر به آلودگی هوا بشه .

  • آفت‌کش‌ها:

در مزارع و زمین‌های کشاورزی، برای دفع حیوانات و حشرات موذی و همچنین رفع علف‌های هرز، از آفت‌کش‌ها و سمومی استفاده می‌کنند که استفاده از این مواد، هوای منطقه رو بسیار آلوده می‌کنه؛ مخصوصا اگه این سموم، با هواپیمای مخصوص روی محصولات کشاورزی پاشیده بشن؛ چون در این صورت سموم بسیار زیادی به مناطق اطراف می‌ره و هوا رو برای تنفس مسموم می‌کنه.

  • دود خودروها:

عمل احتراق یا سوختن بنزین باعث روشن شدن موتور وسایل نقلیه می‌شه و در اثر این احتراق، آلاینده‌هایی مثل مونوکسیدکربن و اکسیدنیتروژن وارد هوا می‌شن.

این آلاینده‌ها در فصل‌های سرد سال به خوبی قابل لمس هستند، چون در اثر سرما، هوا سنگین می‌شه و نزدیک به سطح زمین قرار می‌گیره؛ در نتیجه آلودگی هوا هم به ما نزدیک‌تر می‌شه و مشکلات زیادی رو برای سلامت شهروندان ایجاد می‌کنه، مشکلاتی مثل ناراحتی‌های تنفسی.

همچنین گازهای گلخانه‌ای سبب سوراخ شدن لایه اوزون می‌شن و راه ورود اشعه مضر فرابنفش خورشید رو به سطح زمین باز می‌کنند که این مسأله منجر به بروز مشکلات پوستی زیادی می شه.

  • ذرات رادیواکتیو:

ذرات رادیواکتیوی که از تاسیسات هسته‌ای و راکتورها انتشار پیدا می‌کنند، به صورت ذرات گردوغبار در هوا پراکنده شده و هوا رو آلوده می‌کنند.

  • کودهای شیمیایی:

کودهای شیمیایی که به رشد گیاهان کمک می‌کنند، برای هوا بسیار آلوده کننده هستند.

  • آلودگی هوای داخل منزل:

سندرم خانه بیمار(sbs) به محیطی سربسته اطلاق می‌شه که تهویه منظمی نداره و بخارات سمی و آلاینده‌های زیادی در اون وجود دارند.

  • عملیات استخراج از معادن:

در استخراج‌های معدن، ذرات و آلودگی‌های زیادی برای هوای اطراف اون منطقه ایجاد می‌شه که ترجیحا نباید مناطق مسکونی، اطراف معادن وجود داشته باشند .

همه این موارد روزبه‌روز باعث آلوده‌تر شدن هوای جهان می‌شه، اما باید در نظر داشت که در کشور ما و در کلان‌شهرهایی مثل تهران که تنفس هوای پاک به خصوص در زمستون، داره به رویایی دست نیافتنی تبدیل می‌شه، آلودگی ناشی از خودروها و کارخونه‌ها، سهم مهمی از آلودگی هوا رو دارن و عدم مدیریت صحیح برای سالم نگه داشتن هوای کلان‌شهرها به این مسأله دامن زده.

راهکارهای جهانی برای آلودگی هوا:

  • استفاده از حمل و نقل عمومی به جای ماشین شخصی: با توجه به آلایندگی زیاد موتورهای وسایل نقلیه، بهتره که وسایل نقلیه‌ی عمومی، جایگزین خودروهای شخصی بشن.
  • صرفه‌جویی در مصرف انرژی: مثلا با صرفه‌جویی در کاهش میزان سوخت، می‌شه از تخریب بیشتر محیط زیست جلوگیری کرد.
  • درک مفهوم کاهش، استفاده مجدد و بازیافت: چیزهایی که دیگه برای شما قابل استفاده نیستند رو دور نریزید؛ چرا که می‌تونید دوباره و دوباره از اون‌ها استفاده کنید! مثلا شما می تونید از شیشه‌های قدیمی برای نگهداری حبوبات استفاده کنید.
  • استفاده از دستگاه‌های کارآمد انرژی: چراغ‌های کم مصرف نسبت به لامپ‌های قدیمی بسیار بهینه‌تر هستند، برق کمتری مصرف می‌کنند، عمرشون طولانی‌تره و در نهایت به کاهش مصرف انرژی کمک می‌کنند.

باری بر دوش همه و هیچ‌کس!

قطعا همه‌ی کشورهای جهان خودرو و کارخونه دارند اما آیا اون‌جا هم میزان آلودگی هوا به اندازه کشور ماست؟! تعطیلی مدارس، طرح ترافیک زوج و فرد از در خونه‌ها، توقف‌های ضربتی و کوتاه‌مدت تردد خودروهای فرسوده و ... هیچ‌کدوم از این اقدام‌ها جز تاثیر کوتاه مدت و مقطعی، هیچ اثر چشم‌گیری در شرایط موجود نداشته و ندارند! اوضاع آلودگی هوا بسیار وخیمه و هوا اون‌قدر پسه که رئیس سازمان محیط زیست، چاره‌ی کار رو در دعا کردن می‌بینه و بس!

بد نیست آماری از "اندیشکده سیاست‌گذاری امیرکبیر" رو باهم بررسی کنیم: نمودار تفکیکی این مرکز، سهم خودروهای شخصی رو ۴/۱درصد، تاکسی‌ها حدود ۱درصد، مینی‌بوس‌ها ۲/۴درصد، موتورسیکلت‌ها ۵/۱۰درصد، اتوبوس‌های عمومی شهری ۶/۱۲درصد، اتوبوس‌های بخش خصوصی ۲/۱۸درصد و خودروهای سنگین رو ۴/۲۲درصد نشون می‌ده.

با توجه به این گزارش ۳۰ درصد ذرات معلق توسط منابع ساکن تولید می‌شن: «صنایع ۷ درصد، تبدیل انرژی۶/ ۱۹ درصد و منابع خانگی و تجاری ۲درصد».

راهکارهای موجود همدیگر را خنثی می‌کنند!

محدود کردن خودروهای سواری یا منع تردد خودروهای تک‌سرنشین راه به جایی نمی‌بره؛ چرا که استفاده از وسایل نقلیه عمومی، مساوی با آلودگی بیشتره. افزایش تعداد مسافران اتوبوس‌های شهری، باعث بیشتر شدن تردد و درنتیجه افزایش زمان روشن موندن موتور اون‌ها می‌شه؛ و از اون‌جایی که آلایندگی اتوبوس‌های عمومی در مقایسه با خودروهای سواری بیشتره، نه تنها آلودگی هوا رو کم نمی‌کنه بلکه بیشتر هم می‌کنه.

برای مشکل آلودگی هوا، راهکارهایی فوری مثل از دور خارج کردن خودروهای قدیمی‌تر از ۱۵سال، جلوگیری از تردد اتوبوس‌های با قدمت هشت ساله و ممنوعیت حرکت خودروهای سنگین مثل کامیونت، کامیون و تریلر با سن بیش از ۱۰سال مطرح شدن؛ برای میان‌مدت هم پیشنهادهایی مثل نصب فیلتر دوده روی تمام خودروهای سنگین و اتوبوس‌های حمل و نقل شهری، انژکسیون موتورسیکلت‌ها و ممنوعیت شماره‌گذاری موتورهای کاربراتوری مطرح‌اند؛

اما این راهکارها نیازمند عزم راسخ نیروهای دولتیه؛ دولتی که با کمبود بودجه و منابع تامین سرمایه روبرو هست. تعداد زیادی از مسافرکش‌ها امکان جایگزینی خودروهای فرسوده‌شون با خودروهای جدید و گرون‌قیمت رو ندارند و خارج کردن اون‌ها از چرخه کسب و کار، پیامدهای اجتماعی سنگینی رو به همراه داره. نوسازی ناوگان اتوبوس‌رانی شهری هم نیازمند قراردادهای تازه‌ست؛ چیزی که به اعتراف مسئولان، کاری دشواره!

در مقابل آلودگی هوا چه باید کرد؟

برای سنجش کیفیت هوا از معیاری به نام «ضریب کیفیت هوا (Air Quality Index=AQI) » استفاده می‌شه که بر حسب شدت آلودگی از صفر تا ٥٠٠ درجه‌بندی می‌شه. این شاخص عمدتا میزان ازن در سطح زمین و ذرات معلق رو می‌سنجه، اما ممکنه اندازه دی‌اکسید گوگرد و دی‌اکسید نیتروژن هم در اون لحاظ بشه.

AQI بالاتر از ١٠٠ نشون‌دهنده‌ی هوای ناسالمه؛ درصورتی‌که در منطقه زندگی‌تون  AQI از ١٠٠ بالاتر رفت، به خصوص اگه هوا آفتابی بود یا به علائمی مثل سنگینی قفسه سینه، سوزش چشم یا سرفه، دچار شدید، خودتون رو از هوای آلوده دور نگه دارید و این اقدامات رو انجام بدید:

  • تا جایی که ممکنه در طول روزهایی که میزان آلودگی هوا بالاست، در منزل بمونید؛ چون میزان آلاینده‌های هوا، در داخل منزل کمتر از بیرونه.
  • اگه مجبورید از خونه خارج بشید، کارهاتون رو صبح زود انجام بدید یا اون‌ها رو به بعد از غروب آفتاب موکول کنید.
  • در شرایط آلودگی هوا از ورزش یا فعالیت جسمی شدید در خارج از منزل دوری کنید؛ هرچی سریع‌تر تنفس کنید، هوای آلوده بیشتری رو وارد ریه‌های خودتون می‌کنید.

آیا راه نجاتی هست؟!

تمام کشورهای اروپایی خودرو دارند و آلایندگی تولید می‌کنند؛ ولی این همه آلودگی‌ رو در این مدت طولانی و با این شدت زیاد، تحمل نمی‌کنند. راه حل این مشکل همیشگی که دیگه بهش عادت‌ کردیم، تغییر طرز تفکر ما و همین‌طور مسئولینه؛ کمی بلندمدت فکر کردن، تغییر روند حمایت‌های بی‌حد و اندازه از صنعت قدیمی خودرو و در نهایت استفاده از قوانین کشورهای پیشرفته در این صنعت که سال‌ها داره استفاده می‌شه و جواب هم گرفتند.

متهم اصلی کیست؟!

در این بین حرف و حدیث‌های زیادی رد و بدل می‌شه؛ از یک طرف بعضی‌ها نشونه رو به سمت خودروهای شخصی و تک سرنشین هدف گرفتند و از طرف دیگه هم محیط ‌زیست می‌گه اکثر این آلودگی‌ها برای اتوبوس‌ها و کامیون‌های از رده خارج ‌شده‌ست؛ کامیون‌هایی که شب‌ها در شهر جولان می‌دن و حتی دیده شده که با چند تن بار، سریع‌تر از یک پراید، سبقت هم می‌گیرن!

حالا بین این دو سناریو، هر کدوم هم که درست‌تر باشه، مقصر افرادی هستن که با وجود این‌که توانایی تولید خودروهای به‌روز و مدرن رو ندارن، درهای گمرک رو به روی تکنولوژی‌های جدید بستند و ما محکوم هستیم که در خیابون‌ها، نیسان‌های آبی، کامیون‌های بنز نارنجی و اتوبوس‌های فرسوده‌ای رو ببینیم که از زمان بچگی هم دقیقا همین‌ها رو تو خیابون می‌دیدیم و شاید فرزندان ما در 20 سال آینده هم، از همین قراضه‌های متحرک و قاتل استفاده کنند!

لزوم استفاده از تکنولوژی‌های جدید:

قطعاً راه حل این مشکلات، نرفتن بچه‌ها به مدرسه نیست! راه حل اصلی، ورود تکنولوژی‌های جدید برای اتوبوس‌ها، کامیون‌ها و حمل‌و‌نقل عمومیه؛ حتی اگه به فدا شدن چند اشتغال هم منجر بشه، اما قطعا ارزش بالابردن سلامت جامعه، کودکان و فرزندان ما رو خواهد داشت. اگر به هر دلیلی توانایی تولید کامیون‌ها و اتوبوس‌های به روز رو نداریم، وحی مُنزل بر داشتن این صنعت نیست؛ ما می‌تونیم اتوبوس‌های تمام برقی رو به کشور وارد کنیم؛ که قطعاً هزینه انجام شده برای این کار، با کم‌شدن هزینه برای درمان بیماری‌های مربوط به آلودگی هوا، جبران می‌شه.

اگر توانایی تولید وانت‌های کم‌مصرف و ارزون داخلی رو نداریم، حداقل می‌تونیم واردات این مدل وانت‌ها رو آزاد کنیم تا بعد از چند دهه هم که شده، مردم رنگ و بوی یک وانت واقعی کارآمد و البته ارزون رو با تکنولوژی فراتر از نیسان آبی ببینند! که قطعا با این کار نه‌تنها بنزین کمتری مصرف می‌شه، بلکه کشته‌های کمتری در جاده‌ها خواهیم داشت؛ وگرنه با این رویه‌ای که در پیش گرفتیم، هیچ‌وقت نباید انتظار آسمان آبی و زمین پاک رو داشته باشیم و هر ساله اوضاع وخیم‌تر از قبل می‌شه.


در هر صورت امیدواریم فرزندان‌مون که در سال‌های آینده به سن ما رسیدند، به غیر از مشاهده‌ی ستاره‌ها در شب و آسمون آبی در روز، هیچ خاطره‌ای از نیسان‌های آبی و بنزهای نارنجی نداشته باشند!

پاکزی

تیم تحریریه پاکزی ۱۳۹۷/۷/۱۹

پاکزی را در شبکه های اجتماعی:
لینک فیسبوک پاکزی
لینک لینکدین پاکزی
لینک اینستاگرام پاکزی
لینک تلگرام پاکزی
لینک توییتر پاکزی

کلیه حقوق مادی و معنوی این وبسایت متعلق به شرکت اکسون ویژن سیستم میباشد.